Wypowiedzi ekspertów

Prof. Krzysztof Dobrowolski „Jakie jest znaczenie własności prywatnej w społeczeństwie?”

Od dwudziestu lat zmagamy się ze spuścizną po systemie negującym społeczne znaczenie własności prywatnej i przywracamy ustrój, w którym zajmuje ona należne sobie miejsce. Znaczna część naszego społeczeństwa pamięta jeszcze lata osiemdziesiąte poprzedniego wieku, kiedy problemem, często nie do przezwyciężenia, było kupienie podstawowych produktów czy usług.

Był to schyłkowy okres gospodarki opartej na państwowej własności, która w całej swojej historii nie zapewniła obywatelom poziomu życia charakterystycznego dla społeczeństw zachodnich. Podstawową przyczyną ekonomiczną był brak w gospodarce rozwiniętej własności prywatnej, która jest fundamentem prawidłowego jej funkcjonowania.

Dwa mechanizmy stanowią główną siłę napędową rozwoju gospodarczego: mechanizm rynkowy i mechanizm konkurencji. Żaden z nich nie może prawidłowo funkcjonować w gospodarce upaństwowionej czyli pozbawionej własności prywatnej. Gospodarka natomiast nie może prawidłowo funkcjonować bez tych mechanizmów.

Funkcjonowaniu mechanizmu rynkowego zawdzięczamy równoważenie popytu na dobra materialne i usługi z ich podażą za pośrednictwem swobodnie kształtowanych przez rynek cen. Oznacza to, że dzięki temu mechanizmowi klienci mają do dyspozycji taką ilość produktów i usług, która dostosowana jest do ich możliwości nabywczych. Znikają kolejki, kupowanie towarów „spod lady”, gromadzenie zbędnych zapasów. Warunkami umożliwiającymi efektywne funkcjonowanie tego mechanizmu jest zdecentralizowana struktura podmiotowa po stronie podaży, sprawnie dostosowująca się do warunków otoczenia, popyt wrażliwy na działanie bodźców finansowych oraz elastyczna struktura cen.

W gospodarce pozbawionej własności prywatnej warunki te nie są spełnione. Podaż reprezentowana przez państwowe przedsiębiorstwa jest mało lub, w niektórych segmentach gospodarki, całkowicie niewrażliwa na oddziaływanie popytu. Wielkość i struktura produkcji nie jest dostosowywana do potrzeb konsumentów, ponieważ nie wymusza tego otoczenie gospodarcze.

W gospodarce zetatyzowanej nie jest również spełniony warunek dotyczący prawidłowego i elastycznego układu cen, stanowiącego istotę mechanizmu przywracania równowagi między popytem a podażą. W znakomitej większości ceny ustalane są przez państwo i utrzymywane na poziomie uwarunkowanym nie czynnikami ekonomicznymi, lecz politycznymi.

W warunkach ciągłych niedoborów rynkowych i sztucznego systemu cen, efektywny popyt staje się mało wrażliwy na ich zmiany.

Inaczej kształtuje się sytuacja po zastąpieniu upaństwowionej strony podażowej gospodarki własnością prywatną. Właściciele prywatnego kapitału angażując go w finansowanie działalności gospodarczej nie mogą pozostać niewrażliwi na oddziaływanie popytu reprezentowanego przez klientów. We własnym interesie muszą dostosowywać podaż i jej strukturę do wymagań rynku w obawie przed jego nieuchronnymi wyrokami, skutkującymi zmniejszeniem zysku lub nawet bankructwem. Właściwa gospodarce prywatnej elastyczność po stronie podaży umożliwia normalne funkcjonowanie mechanizmu cenowego, który staje się regulatorem utrzymującym równowagę pomiędzy wolumenem dóbr i usług dostępnych na rynku a efektywnym popytem na nie.

Drugim, niezwykle ważnym regulatorem gospodarki rynkowej jest mechanizm konkurencji. On również nie funkcjonuje właściwie w otoczeniu zdominowanym przez przedsiębiorstwa państwowe.

Mechanizm konkurencji możemy zdefiniować jako rywalizację między przedsiębiorstwami lub ich produktami na tym samym rynku, zmierzającą do przyciągnięcia jak największej liczby nabywców i zajęcia jak najkorzystniejszej pozycji rynkowej.

Mechanizm konkurencji, dzięki któremu na rynku znajduje się szeroka gama towarów, stale unowocześnianych przez producentów, może sprawnie funkcjonować tylko w gospodarce opartej o własność prywatną. Przedsiębiorstwa prywatne, w przeciwieństwie do państwowych w gospodarce zetatyzowanej, są autentycznie zainteresowane poszukiwaniem jak największej liczby nabywców na swoje produkty, co stanowi istotę ekonomicznej rywalizacji. Prywatne podmioty są także bardziej odporne na naciski ze strony struktur państwowych, co sprzyja osiąganiu lepszych ekonomicznych rezultatów oraz zaostrza warunki rynkowej konkurencji.

Gwarancje państwa dla własności prywatnej w systemie rynkowym stanowią bodziec uwalniający ludzką inicjatywę, co powoduje, że część społeczeństwa decyduje się na pracę na własny rachunek. Wzbogaca to strukturę podmiotową gospodarki o nowe przedsiębiorstwa intensyfikując działanie mechanizmu konkurencji.

Własność prywatna ma więc fundamentalne znaczenie dla funkcjonowania gospodarki zapewniającej obywatelom normalne warunki życia i rozwoju, umożliwiając prawidłowe działanie podstawowych jej mechanizmów.

Literatura:
L. Balcerowicz, Socjalizm, kapitalizm, transformacja. Szkice z przełomu epok, Warszawa 1997
K. Dobrowolski, Prywatyzacja kapitałowa w procesie transformacji systemu gospodarczego w Polsce, Gdańsk 2003

Notka o autorze
Krzysztof Dobrowolski - profesor nadzwyczajny Uniwersytetu Gdańskiego i dziekan Wydziału Ekonomicznego. W zakres jego specjalizacji naukowej wchodzą między innymi: transformacja systemów gospodarczych, prywatyzacja oraz finanse międzynarodowe.


Przedstawione opinie są punktem widzenia autora, a nie Ministerstwa Skarbu Państwa.

Data publikacji : 19.05.2009

Data modyfikacji : 29.06.2009
Opublikowane przez : Magdalena Szubert
Autor dokumentu : Biuro Komunikacji Społecznej

Statystyka strony: 1359 wizyt