Friedrich August von Hayek był ekonomistą, filozofem polityki oraz jednym z przedstawicieli tzw. szkoły austriackiej w ekonomii. Hayek urodził się w 1899 roku w Wiedniu. W latach dwudziestych XX wieku uzyskał doktoraty w zakresie prawa oraz nauk politycznych na Uniwersytecie Wiedeńskim. Był profesorem na Uniwersytetach w Chicago, Fryburgu Bryzgowijskim oraz Salzburgu. W 1974 roku otrzymał Nagrodę Nobla z zakresu ekonomii. Hayek jest autorem licznych publikacji dotyczących wolności i wolnego rynku jak np. „Indywidualizm i porządek ekonomiczny”, „Law, Legislation and Liberty”, „Droga do zniewolenia”, czy „Konstytucja wolności”. Poniżej zamieszczamy wybrane fragmenty książek Friedrich Augusta von Hayek’a poświęcone własności:

Własność a wolność

„Uznanie prywatnej, czy osobistej własności jest więc podstawowym warunkiem zapobiegania przymusowi, chociaż na pewno nie jedynym. Rzadko jesteśmy w stanie przeprowadzić spójny plan działania, jeśli nie mamy pewności, że posiadamy pewne przedmioty materialne w wyłącznej dyspozycji, a tam gdzie nie mamy takiej kontroli, musimy wiedzieć kto ją ma, jeśli chcemy współpracować z innymi. Uznanie własności jest niewątpliwie pierwszym krokiem w wytyczaniu granic prywatnej sfery, która chroni nas przed przymusem; dawno też zdano sobie sprawę, że ‘naród przeciwny instytucji własności prywatnej pozbawiony jest pierwszego warunku wolności’, oraz że ‘nikt nie może atakować własności osobistej i twierdzić równocześnie, że ceni cywilizację. Historii tych dwóch nie można oddzielić’. Współczesna antropologia potwierdza fakt, że ‘własność prywatna pojawia się już bardzo wyraźnie na prymitywnych poziomach rozwoju”, oraz że „podstawy własności jako zasady prawnej, która określa materialne zależności między człowiekiem a elementami jego środowiska naturalnego i sztucznego, są warunkiem niezbędnym wszelkiego uporządkowanego działania w kulturowym sensie’.”     * str. 148

„Nasze pokolenie zapomniało, że system prywatnej własności jest najwyższą gwarancją wolności nie tylko dla posiadaczy własności, lecz w prawie równym stopniu dla tych, którzy jej nie posiadają. Tylko dzięki temu, że kontrola środków produkcji jest podzielona między wielu niezależnie działających ludzi i nikt nie ma nad nimi pełnej władzy, my jako jednostki możemy decydować o sobie. Gdyby wszystkie środki produkcji złożono w jednych rękach, to bez względu na to kto sprawowałby taką kontrolę, czy byłoby to nominalne „społeczeństwo” jako całość, czy też dyktator, miałby on nad nami pełną władzę”     ** str. 111 - 112

„Smutne choć zarazem pocieszające jest móc przekonać się, że tak wybitny stary komunista jak Max Eastman odkrył na nowo tę oto prawdę:
‘Wydaje mi się to teraz oczywiste, choć muszę przyznać, że bardzo późno doszedłem do tego wniosku, iż instytucja prywatnej własności jest jedną z głównych rzeczy, jakie dały człowiekowi ów ograniczony zakres wolności i równości, który Marks likwidując tę instytucję, miał nadzieję uczynić nieskończonym. O dziwo właśnie Marks zrozumiał to jako pierwszy. On też uświadomił nam, że gdy idzie o przyszłość ewolucja prywatnego kapitalizmu wraz z jego wolnym rynkiem była warunkiem wstępnym naszych wolności demokratycznych. Nie przyszło mu jednak do głowy, że wraz ze zniesieniem wolnego rynku te inne wolności mogą zniknąć’     ** str. 112

Rola upowszechniania własności

„W nowoczesnym społeczeństwie jednak niezbędnym warunkiem zabezpieczenia jednostki przed przymusem nie jest posiadanie przez nią własności, lecz istotne jest to, żeby materialne środki realizacji jej planów działania nie były pod wyłączną kontrolą jakiegoś innego czynnika. Jest jednym z osiągnięć współczesnego społeczeństwa, że z wolności może korzystać osoba nie mająca praktycznie żadnej własności (poza dobytkiem osobistym, takim jak odzież – choć nawet i takie rzeczy można wypożyczyć), oraz że troskę o własność, która służy naszym potrzebom, możemy w dużej mierze pozostawić innym. Ważne jest jednak, żeby ta własność była dostatecznie rozproszona, tak żeby jednostka nie była uzależniona od konkretnych osób, zdana wyłącznie na zaopatrywanie się i zatrudnianie u nich.”     * str. 149

„Socjaliści zapominają, że przekazując całą własność środków produkcji państwu stawiają je w sytuacji, w której jego działalność musi ostatecznie określać wszelkie inne dochody. (...) Przekonanie, że władza nadana w tej postaci państwu została mu po prostu powierzona przez innych, którzy ją sprawowali, jest błędne. Jest to władza, którą stworzono od nowa, i której nikt w społeczeństwie opartym na konkurencji nie posiada. Dopóki własność podzielona jest między wielu właścicieli żaden z nich działając niezależnie nie ma wyłącznej władzy określania dochodów i pozycji poszczególnych ludzi; nikt nie jest związany z żadnym posiadaczem własności inaczej niż przez fakt, że proponuje on lepsze warunki niż inni”     ** str. 111

Własność w państwie socjalistycznym

„Całkowity monopol zatrudnienia jaki istniałby w państwie w pełni socjalistycznym, w którym rząd jest jedynym pracodawcą i właścicielem wszystkich narzędzi produkcji, wiązałby się z nieograniczoną władzą przymusu. Jak zauważył Lew Trocki ‘W kraju gdzie jedynym pracodawcą jest państwo, opozycja oznacza powolną śmierć głodową. Starą zasadę; kto nie pracuje, ten nie je, zastąpiła nowa: kto nie jest posłuszny ten nie je’.”     * str. 145

Własność a odpowiedzialność

„Odpowiedzialność, aby była realna, musi być odpowiedzialnością indywidualną. W wolnym społeczeństwie nie może istnieć żadna zbiorowa odpowiedzialność członków grupy jako takiej, o ile nie wzięli oni indywidualnie i każdy z osobna przez uzgodnione działanie takiej odpowiedzialności na siebie. Wspólna lub rozłożona odpowiedzialność może stwarzać konieczność porozumienia się jednostki z innymi, tym samym ograniczając możliwości każdej z osób. Jeśli za te same sprawy odpowiada wielu ludzi bez jednoczesnego nałożenia obowiązku wspólnego i uzgodnionego działania, w rezultacie zazwyczaj nikt nie przyjmuje rzeczywistej odpowiedzialności. Tak jak własność wszystkich jest własnością niczyją, tak odpowiedzialność wszystkich nie jest niczyją odpowiedzialnością.”     * str. 93

*********************************
* Cytowane fragmenty pochodzą z książki Friedricha Augusta von Hayek’a „Konstytucja wolności”,
(przekład Janusza Stawińskiego), Warszawa: 2006, Wydawnictwo Naukowe PWN

** Cytowane fragmenty pochodzą z książki Friedricha Augusta von Hayek’a „Droga do zniewolenia”,
(tłumaczenie: Krzysztof Gruba, Lucjan Klyszcz, Jerzy Margański, Dobrosław Rodziewicz), Kraków: 1996, Wydawnictwo ARCANA